အာမေးနီးယားနဲ့ အဇာဘိုင်ဂျန်နှစ်နိုင်ငံစလုံးဟာ ကော့ကေးဆပ်ဒေသမှာရှိတဲ့ အရင်ဆိုဗီယက်ပြည်ထောင်စု ထဲ ကနိုင်ငံတွေဖြစ်ကြပါတယ်။စတာလင်၊ဘရက်ဇညက်တို့ နှိပ်စက်သမျှဒဏ်ကို အတူတူခါးစီးခံခဲ့ရတဲ့ညီအကိုတွေ ပါပဲ။
ဒီ နှစ်နိုင်ငံဟာ ပထမကမ္ဘာစစ်အပြီး ၁၉၁၈ မှာလွပ်လပ်တဲ့နိုင်ငံတွေဖြစ်လာကြပေမယ့် ၁၉၂၀ မှာ ဆိုဗီယက် ပြည်ထောင်စုထဲဆွဲသွင်းခံရပါတယ်။နှစ်ပေါင်း ခုနှစ်ဆယ်ကြာပြီးနောက် ၁၉၉၁ ခုနှစ် ဆိုဗီယက်ပြည်ထောင်စု ပြိုကွဲသွားတဲ့အခါမှာ နှစ်နိုင်ငံအသီးသီး လွတ်လပ်ရေးပြန်ရခဲ့ကြပါတယ်။
ဒါပေမယ့် လွတ်လပ်ရေးနဲ့အတူနှစ်နိုင်ငံအကြား ရှင်းမရတဲ့ပြသနာတွေကလည်း ကပ်ပါလာခဲ့ပါတယ်။ဘော်ရှီဗစ် တွေဖန်တီးပေးခဲ့တဲ့ပြသနာလို့ပဲ ပြောရမလားမသိဘူး။ အဇာဘိုင်ဂျန်နိုင်ငံထဲမှာနာဂိုနို ဂရာဘတ် လို့ခေါ် တဲ့ အာ မေးနီးယန်းလူမျိုးအများစုနေထိုင်ရာ ဒေသတခုရှိပါတယ်။ အဲဒီဒေသခံတွေက သူတို့နယ်ကိုအဇာဘိုင်ဂျန်ကခွဲ ထွက်ပြီး အာမေးနီးယားနဲ့ပေါင်းစည်းဖို့ အခါမလပ်ကြိုးစားကြံစည်နေတာက အဓိက ပြသနာပါ။အဲဒီဒေသလေး က အာမေးနီးယားနိုင်ငံနဲ့နယ်မြေချင်းထိစပ်နေပြီးအကျယ်အဝန်းစတုရန်းမိုင် ၁၇၀၀လောက်ပဲရှိပါတယ်။အာမေး နီးယန်းလူမျိုး၁၂၀၀၀၀လောက်နေထိုင်ကြပါတယ်။
တကယ်ဆို ဆိုဗီယက်ပြည်ထောင်စု စတည်ထောင်ကတည်းက ဒီဒေသကို အာမေးနီးယား ထဲထည့်ခဲ့ရင် ဒီပြသ နာတွေဖြစ်လာမှာမဟုတ်ဘူး။ဒါကလည်း တမင်တကာ ပြသနာတက်အောင်လုပ်ထားပုံရပါတယ်။အောက်မှာ သူတို့အချင်းချင်း ရန်ဖြစ်နေကြရင် အပေါ်ကအေးအေးဆေးဆေး ဒူးနှံ့ နေရုံပေါ့။နာဂိုနို ဂရာဘက်ဒေသနဲ့ပတ် သက်ပြီး နှစ်နိုင်ငံ လွပ်လပ်ရေးရကတည်းက စစ်ပွဲဆင်နွဲလာခဲ့တာ၁၉၉၄ ကျမှ အများဖျန်ဖြေမူ နဲ့ စစ် ပြေငြိမ်းခဲ့ ပါတယ်။ နှစ်နိုင်ငံတပ်တွေမထိတွေ့ရအောင် စည်းတွေသတ်မှတ်ပေးခဲ့ကြတယ်။
နာဂိုနိုကရာဘတ်ဒေသက အဇာဘိုင်ဂျန် ပိုင်နက်အဖြစ်ဆက်လက်တည်ရှိနေပေမယ့်နယ်မြေအများစုကို အမှန် တကယ်ထိန်းချုပ်ထားနိုင်တာက နာဂိုနိုကရာဘက်ခွဲထွက်ရေးလူပ်ရှားသူတွေပါ။သူတို့က အာမေးနီး ယားစစ် တပ် အထောက်အကူနဲ့ Nagorno Karabakh Republic သီးခြားနိုင်ငံအဖြစ် ကျေညာခဲ့ပါတယ်။
ကရာဘက်စစ်တပ်လည်း ဖွဲ့စည်းတည်ထောင်ထားပါတယ်။ဒါပေမယ့်အများစုက အာမေးနီးယားစစ်သား အသွင် ပြောင်းတွေဖြစ်ပြီးစစ်လက်နက်ပစ္စည်းအများစုကလည်းအာမေးနီးယားကလာတာဖြစ်ပါတယ်။ သူတို့ရဲ့ နိုင်ငံထူ ထောင်မူကိုကမ္ဘာက အသိအမှတ်မပြုပါဘူး။
၁၉၉၀ ကနေ ဒီနေ့အထိ နာဂိုနိုကရာဘက်ဒေသမှာ ဖြစ်တဲ့တိုက်ပွဲများအတွင်း သေဆုံးသူ ထောင်နဲ့ချီပြီး နေအိမ် စွန့်ခွာထွက်ပြေးရသူ ဒုက္ခသည် အရေအတွက်တသန်းအထိ ရှိတယ်လို့ဆိုပါတယ်။နိုင်ငံနှစ်နိုင်ငံကို နိူင်းယှဉ်ကြည့် မယ်ဆိုရင်နိုင်ငံအကျယ်အဝန်းမှာ အဇာဘိုင်ဂျန်က အာမေးနီးယားထက်ပိုကြီးပါတယ်။
အဇာဘိုင်ဂျန်က စတုရန်းမိုင် သုံးသောင်းလောက်ကျယ်ပြီး အာမေးနီးယားက တသောင်းလောက်သာရှိပါတယ်။နှစ်နိုင်ငံစလုံးက နိုင်ငံငယ်လေးတွေလို့ပြောလို့ရပေမယ့် သမိုင်းကြောင်းနဲ့ယဉ်ကျေးမူကုံလုံကြွယ်ဝတဲ့ နိုင်ငံတွေ ဖြစ်ပါတယ်။
အာမေးနီးယားရဲ့မြို့တော် Yerevan ဟာဆိုရင် ရောမမြို့ မတည်ထောင်ရသေးခင် ကတည်းကရှိနေတဲ့မြို့ဖြစ် ပါ တယ်။ အဇာဘိုင်ဂျန်က ရေနံကြွယ်ဝတဲ့ နိုင်ငံ တနိုင်ငံဖြစ်ပါတယ်။ရေနံက သူ့ရဲ့အဓိက ပို့ကုန်လည်းဖြစ်ပါတယ်။
ဂျီဒီပီမှာလည်း အဇာဘိုင်ဂျန်က အာမေးနီးယားထက် သုံးဆလောက်ပိုများသလို Global firepower ranking စစ်ရေးစွမ်းအားအဆင့်မှာတော့ အဇာဘိုင်ဂျန်က ၆၄ ဖြစ်ပြီး အာမေးနီးယား ၁၁၁ ဖြစ်ပါတယ်။အဆင့်အတော် လေးကွာပါတယ်။
နိုင်ငံလူဦးရေအနေနဲ့ အဇာဘိုင်ဂျန်က ဆယ်သန်းလောက်ရှိပြီး အာမေးနီးယားက သုံးသန်းလောက်သာရှိပါတယ်။အာမေးနီးယားနိုင်ငံလူဦးရေရဲ့ ၉၅%ကျော်ကအာမေးနီးယန်းတွေဖြစ်ပြီး ခရစ်ယာန်ဘာသာကိုးကွယ်သူ အများစု ဖြစ်ပါတယ်။
အာမေးနီးယန်းတွေဟာ ကမ္ဘာပေါ်မှာခရစ်ယာန်ဘာသာကို အဦးဆုံးကိုးကွယ်ခဲ့သူတွေထဲမှာ အဝင်အပါဖြစ်သလို ရှေးအကျဆုံးChurch ကျောင်းတွေလည်းနိုင်ငံထဲမှာ ရှိပါတယ်။ရုရှားတွေလိုပဲ အရှေ့တိုင်း အော်သိုဒေါ့ခရစ်ယာန် တွေဖြစ်ပါတယ်။
အဇာဘိုင်ဂျန်နိုင်ငံလူဦးရေရဲ့ အများစုက တာကစ်မျိုးနွယ်ဝင် အဇာဘိုင်ဂျန်လူမျိုးတွေဖြစ်ပြီး တူရကီနဲ့ မျိုးနွယ် တူပါတယ်။ အစ္စလာမ်ဘာသာ ကိုအဓိက ကိုးကွယ်ကြပါတယ်။အီရန်နိုင်ငံလို ရှီးယားမွတ်စလင်အများစု ရှိတဲ့ နိုင် ငံ ဖြစ်ပါတယ်။
အာမေးနီးယားနိုင်ငံလူဦးရေက သုံးသန်းပဲရှိပေမယ့် နိုင်ငံပြင်ပ ကမ္ဘာအနှံ့အပြားမှာနေထိုင်ကြတဲ့ အာမေးနီးယား လူမျိုးတွေက ရှစ်သန်းလောက်ရှိပါတယ်။ရုရှား၊ယူကရိန်း၊တူရကီ၊ပြင်သစ်၊ဂရိ၊လက်ဘနွန်၊ယူအက်စ်၊အဇာဘိုင် ဂျန်၊အီရန်စတဲ့နိုင်ငံပေါင်းစုံမှာ ဖြန့်ကျက်နေထိုင်ကြပါတယ်။
အဇာဘိုင်ဂျန်နဲ့ပတ်သက်ပြီးမြန်မာတွေအတွက် လောလောလတ်လတ် အမှတ်ရစရာတခုက အဇာဘိုင်ဂျန်နိုင်ငံ
မြို့တော် ဘာကူ မှာကျင်းပတဲ့ ယူနက်စကိုညီလာခံက ပုဂံကို ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ် အဖြစ် သတ်မှတ်ပေးခဲ့တာပါ။အဲ ဒီ ဘာကူမြို့တော်ဟာ ကက်စပီယန်ပင်လယ်ကမ်းခြေမှာတည်ရှိပြီးနေထိုင်သူသုံးသန်းကျော်လောက်ရှိပါတယ်။
အဇာဘိုင်ဂျန်မှာ ပင်လယ်ထွက်ပေါက် ရှိပေမယ့်အာမေးနီးယားကတော့ ကံဆိုးစွာနဲ့ ကုန်းတွင်းပိတ် နိုင်ငံဖြစ်နေ ပါတယ်။
(ရေငုပ်သဘ်ောအတွက် ဘတ်ဂျက်ချပေးစရာမလိုတော့တာက တော့ကံကောင်းတာလို့ပြောလို့ရမယ်ထင်တယ်)
ထပ်ပြီးကံဆိုးတာက သူ့ကိုကြည့်မရတဲ့အိမ်နီးချင်းတွေ ဝန်းရံနေတာပါ။သူ့အပေါ် ကရုဏာထားနိုင်မယ့် (အကျိုး စီးပွားကြောင့်ပဲဖြစ်ဖြစ်)ရုရှားကျတော့လဲ တအိမ်ခြားနေပါတယ်။ ဒါပေမယ့် ကိုရွှေရုရှားက အာမေးနီးယား အ နောက်မြောက်ဒေသ မှာစစ်အခြေစိုက်စခန်း ဖွင့်ထားပေးပါတယ်။ဘာပဲဖြစ်ဖြစ် ရန်သူဝိုင်းနေတဲ့ အာမေးနီးယား ကလည်း သူ့အတွက် နောက်ကျောလုံလို့ ရုရှားစစ်စခန်းရှိနေတာကို သဘောကျပါတယ်။
အာမေးနီးယားရဲ့ အနောက်ဖက်နယ်နမိတ်ကပ်လျှက်က တူရကီနိုင်ငံပါ တူရကီကတော့အာမေးနီးယားနဲ့ကျောင်း တော်ကရန်စရှိပါတယ်။ ပထမကမ္ဘာစစ်ကာလ လောက်မှာ အာမေးနီးယားလူမျိုးတွေအများစုဟာ အော်တိုမင် အင်ပါယာထဲမှာ နေထိုင်ကြပါတယ်။အော်တိုမင်က ပထမကမ္ဘာစစ်မှာ ဂျာမဏီဖက် ကဝင်တိုက်ပါတယ်။ဘက် ရွေးမှားတော့ စစ်ရူံးပြီး အင်ပါယာပြိုကွဲတာပဲအဖတ်တင်ပါတယ်။(ဘက်ရွေးမမှားဖို့ သင်ခန်းစာယူစရာပါ)စစ်ရူံး တဲ့တူရကီက သူ့အင်ပါယာအတွင်းမှာနေထိုင်တဲ့ အာမေးနီးယန်းလူမျိုးတွေအပေါ် ငြိုးမာန်ဖွဲ့တယ်။အဲဒီ အမုန်း နဲ့အမျက်ဒေါသက လူမျိုးတုန်းသတ်ဖြတ်မူအဖြစ်အသွင်ပြောင်းသွားတယ်။
Armenian Genocide လို့တွင်တဲ့လူမျိုးတုန်းသတ်ဖြတ်မူတွေကြောင့်မူလနေထိုင်ရာ အော်တိုမင်အင်ပါယာထဲ ကနေ အာမေးနီးယန်းလူမျိုးတွေ ကမ္ဘာအနှံ့အပြားကို ထွက်ပြေးသွားကြရတယ်။အာမေးနီးယန်း လူမျိုးတ သန်းခွဲ လောက်အထိ အသတ်ခံခဲ့ရတယ်လို့ ပြောကြပါတယ်။
ပြီးခဲ့တဲ့နှစ်က အမေရိကန်အထက်လွှတ်တော်က တူရကီနိုင်ငံဟာ အာမေးနီးယန်းတွေအပေါ် အစုလိုက်အပြုံ လိုက် သတ်ခဲ့တဲ့ ဂျီနိုဆိုက်ပြစ်မူကို အမှန်တကယ်ကျူးလွန်ခဲ့တယ်လို့ ကျေညာခဲ့ပါတယ်။(ဒါက နိုင်ငံရေးနဲ့ပို သက်ဆိုင်ပါတယ်။နေတိုးအဖွဲ့ဝင် နိုင်ငံတနိုင်ငံဖြစ်တဲ့တူရကီက ရုရှားက S-400လေကာစနစ်တွေဝယ်တာကို အမေရိ ကန်က တားမြစ်ပေမယ့် မလိုက်နာပဲ ဆရာကို အာခံတဲ့အတွက် ပညာနည်းနည်းပေးလိုက်တာပါ။)အာ မေးနီးယန်းတွေအတွက် ခါးသီးလှတဲ့ သမိုင်းထဲကအဲဒီအဖြစ်အပျက်ကို မမေ့နိုင်သလို တူရကီကလည်း ဒီနေ့ထိ တောင်းပန်ဖို့အစီအစဉ်ရှိပုံ မရပါဘူး။အာမေးနီးယားနဲ့ တူရကီရဲ့ဆက်ဆံရေးက လေဖြတ်ပြီးတရွတ်တိုက် ဆွဲနေ တဲ့အနေအထားပါ။
အဇာဘိုင်ဂျန်ကတော့ တူရကီနဲ့အဆင်ပြေပုံရပါတယ်။ အဆင်ပြေရုံမက တူရကီဝန်ကြီးချုပ်အာဒိုဂန်က အခုကိစ္စ မှာ အဇာဘိုင်ဂျန်ဖက်က ထောက်ခံမယ် လို့ကျေညာထားပြီးပါပြီ။
ရုရှား အနေနဲ့ အာမေးနီးယားက သူ့ရဲ့ မဟာဗျူဟာမိတ်ဖက်ဖြစ်သလို အဇာဘိုင်ဂျန်နဲ့ကလည်း မျက်နှာထောက် ရမှာလေးတွေရှိပါတယ်။အဲဒါကြောင့် နှစ်ဖက်စလုံးကို ထိန်းထိန်းသိမ်းသိမ်းလုပ်ဖို့ပဲ ပြောနေပါတယ်။ဒါပေမယ့် တူရကီက အဇာဘိုင်ဂျန်ဖက်က ကူရင် ရုရှားက အာမေးနီးယားဖက်ကပါမှာ သေချာသလောက်ပါပဲ။တကယ် တော့ အဇာဘိုင်ဂျန်-အာမေးနီးယားပဋိပက္ခဟာ သာမန်နယ်မြေအငြင်းပွားမူလောက်မဟုတ်ပဲ မတူညီတဲ့ယဉ် ကျေးမူနှစ်ခုအကြားသမိုင်းနဲ့ချီတဲ့တွန်းတိုက်မူတခုကနေ energy release ဖြစ်တာလို့ပြောလို့ရမယ်ထင်ပါတယ်။
အာမေးနီးယားရဲ့ မြောက်ဖက်ကအိမ်နီးချင်းက ဂျော်ဂျီယာနိုင်ငံပါ။
တခြားအိမ်နီးချင်းတွေက ရန်စောင်နေသူတွေဖြစ်နေတော့ အာမေးနီးယားအတွက် ဂျော်ဂျီယာနဲ့တည့်အောင် ပေါင်းဖို့ပဲရှိပါတော့တယ်။ဒါမှမဟုတ်ရင်တော့ သူ့မှာထွက်ပေါက်ပိတ်ပြီး ထာဝရ ဟုမ်းစတေး ရတော့မှာပါ။ ဂျော် ဂျီယာနဲ့ဆက်ဆံရေးမှာလည်း စိတ်ပူစရာလေးတွေတော့ရှိပါတယ်။
သူ့နိုင်ငံမှာ ရုရှားရဲ့ထိန်းချုပ်မူအောက်ရောက်နေတဲ့ အခါးဇီးယားနဲ့ တောင်အော့ဇက်ရှားတို့လို ခွဲထွက်နယ် မြေ တွေရဲ့ပြသနာရှိပါတယ်။ဂျော်ဂျီယာလို အနောက်ကိုယိမ်းနေတဲ့နိုင်ငံနဲ့ ရုရှားရဲ့မဟာဗျူဟာမိတ်ဆွေတို့ ဆက်ဆံ ရေးက အတိမ်းအစောင်းတော့သိတ်ခံမယ့်ပုံ မပေါ်ပါဘူး။
အာမေးနီးယားနိုင်ငံနဲ့ အဇာဘိုင်ဂျန်နိုင်ငံတွေဟာ မြန်မာနိုင်ငံနဲ့ ဝေးကွာပြီး အဆက်အဆံလည်းနည်းတဲ့ နိုင်ငံ တွေပါ။မြန်မာတွေအကြား သိတ်ထင်ရှားလှတဲ့နိုင်ငံတွေ မဟုတ်ပါဘူး။ဒါပေမယ့် ရှေးမြန်မာတွေ အတွက် အ နီးယန်းလူမျိုးတွေဟာ သိတ်စိမ်းလှသူတွေမဟုတ်ပါဘူး။
ကုန်းဘောင်ခေတ်မှာ အဂ်လိပ်၊ပြင်သစ်ပြီးရင် အာမေးနီးယန်းလူမျိုးဟာ မြန်မာတွေနဲ့အရင်းနှီးဆုံး ဥရောပတိုက် သားတွေလို့ပြောလို့ရမယ်ထင်တယ်။
ဟိုင်းကြီးကျွန်းက အဂ်လိပ်စခန်းကိုတက်သိမ်းခဲ့တဲ့ စစ်ဆင်ရေးကိုဦးဆောင်ခဲ့သူ အလောင်းဘုရားရဲ့ ရဲမက် မင်းရဲကောင်းပုံဘွဲ့ရသူဟာ အာမေးနီးယန်းလူမျိုးဖြစ်ပါတယ်။
မြန်မာနန်းတွင်းမှာ အာမေးနီးယန်းလူမျိုးတွေ အစဉ်အဆက် အမူထမ်းခဲ့ကြသလို ရာထူးရာခံတွေလည်း ရခဲ့ကြ ပါတယ်။အင်းဝ၊အမရပူရ၊ရန်ကုန်စတဲ့မြို့ကြီးတွေမှာ အာမေးနီးယန်းကုန်သည်ပွဲစားတွေ အများကြီးရှိခဲ့ဖူးပါတယ်
1855 ခုနစ်က ဆာအာသာဖယ်ရာဦးဆောင်တဲ့ ဗြိတိသျှသံအဖွဲ့ အင်းဝကိုလာတဲ့အခါမှာ သူတို့ကိုကြိုဆိုတဲ့ မလွန် မြို့ဝန်ဟာ အာမေးနီးယန်းအမျိုးသားဖြစ်တယ်လို့ မှတ်တမ်းမှာ ဖော်ပြထားတာတွေ့ရပါတယ်။
(Written by: Kyawmin Aung)
=======================================================================
အာမေးနီးယားနိုင်ငံအကြောင်းသိကောင်းစရာ
<><>><><><><><><><><><><><><><>
◾️အားမေးနီးယားနိုင်ငံဟာ ယူရေးရှား(အရှ-ဥရောပအစပ်) ဒေသတွင်တည်ရှိတဲ့ ကုန်းတွင်းပိတ်နိုင်ငံတခုဖြစ်ပြီး နိုင်ငံ၏ တရားဝင်အမည်မှာ အာမေးနီးယား သမ္မတနိုင်ငံဖြစ်ပါတယ်။ တောင်ပိုင်းကော့ကေးဆပ်ဒေသတွင်ရှိနေပြီး အနောက်ဘက်တွင် တူရကီနိုင်ငံ ၊ မြောက်ဘက်တွင် ဂျော်ဂျီယာနိုင်ငံ ၊ အရှေ့ဘက်တွင် အဇာဘိုင်ဂျန်နိုင်ငံ တို့နဲ့ နယ်နိမိတ်ခြင်း ထိစပ်လျက်ရှိပါတယ်။ စတုရန်းမိုင် ၁၁၄၈၄ ကျယ်ဝန်းပြီး ကမ္ဘာပေါ်မှာတော့ ၁၃၈ ခုမြောက် အကြီးဆုံးနိုင်ငံဖြစ်ပါတယ်။ အာမေးနီးယားဘာသာစကားကို ရုံးသုံးဘာသာစကားအဖြစ် သတ်မှတ်ထားပါတယ်။
◾️၂၀၂၀ ခုနှစ် စာရင်းအရ အာမေးနီးယားနိုင်ငံရဲ့ လူဦးရေဟာ ၂,၉၅၆,၉၀၀ ဖြစ်ပြီး လူဦးရေသိပ်သည်းဆ အနေနဲ့ ၁မိုင်ပတ်လည်မှာ ၁၆၃ဦးခန့် နေထိုင်ကြပါတယ်။ နိုင်ငံ့လူဦးရေး စုစုပေါင်းရဲ့ ၉၈% က အာမေးနီးယားလူမျိုးတွေသာဖြစ်ပြီး ကျန်အနည်းငယ်ကတော့ ယဒ်ဇီဒီးစ် ၊ ရုရှား ၊ ဂရိ ၊ ကာ့ဒ် နဲ့ ဂျူးလူမျိုးတွေဖြစ်ပါတယ်။ လူဦးရေ စုစုပေါင်းရဲ့ ၉၆% ခန့်က ခရစ်ယာန်ဘာသာကိုသာ ကိုးကွယ်ကြပြီး Yazidism နဲ့ အခြားဘာသာကိုးကွယ်သူ အနည်းငယ်လည်း ရှိနေပါတယ်။ ကာ့ဒ်တွေကတော့ ဆွန်နီအစ္စလာမ်ဘာသာကို ကိုးကွယ်ကြပါတယ်။
◾️ယေရေဗန်မြို့တော် အထူးနယ်မြေ နှင့်အတူ အခြားပြည်နယ် ၁၀ ခုတို့နဲ့ ဖွဲ့စည်းထားပါတယ်။ အကြီးဆုံး နဲ့ မြို့တော်ဖြစ်တဲ့ ယေရေဗန်မြို့ကိုတော့ ဘီစီ ၇၈၂ ကာလကတည်းက အူရာတူဘုရင် Argishti I က Erebuni အမည်နဲ့ စတင်တည်ထောင်ခဲ့တာဖြစ်ပါတယ်။ ဒါပေမယ့် နှစ်ပေါင်းများစွာ မြို့အဖြစ် သတ်မှတ်ခံရခြင်းမရှိပဲ ရုရှားဘုရင် Alexander II လက်ထက် ၁၈၇၉ ခုနှစ်မှာမှ မြို့အဖြစ် အသိအမှတ်ပြုခဲ့ပြီး ၁၉၁၈ ခုနှစ်ကနေစတင်လို့ အာမေးနီးယားနိုင်ငံရဲ့ မြို့တော်ဖြစ်လာခဲ့ပါတယ်။ အခြား ထင်ရှားတဲ့ မြို့ကြီးတွေကတော့ လူဦးရေ ၁သိန်းခွဲခန့်ရှိတဲ့ ဂူမရီမြို့နဲ့ လူဦးရေ ၁သိန်းခန့်နေထိုင်တဲ့ ဗန်းနက်ဇာမြို့တွေပဲ ဖြစ်ပါတယ်။
◾️လက်ရှိအာမေးနီးယားနိုင်ငံ နေရာမှာ ကြေးခေတ် ဘီစီ ၄၀၀၀ ခန့်ကာလ ကတည်းက လူသားတွေ အခြေချနေထိုင်နေပြီလို့ သိရပါတယ်။ ဒဏ္ဍာရီအရတော့ အာမေးနီးယားနယ်မြေကို ဘီစီ ၂၁၀၀ ခန့်မှာ Hayk ဆိုတဲ့ မျိုးနွယ်စုခေါင်းဆောင် သူရဲကောင်းက စတင်တည်ထောင်ခဲ့တာလို့ ဆိုပါတယ်။ ဒေသခံတွေကတော့ နိုင်ငံရဲ့အမည်ကို Hayk လို့ပဲ ခေါ်ခဲ့ကြပြီး အလယ်ခေတ်ကာလမှာတော့ Hayastan အမည်နဲ့ ထင်ရှားခဲ့ပါတယ်။ အာမေးနီးယား ဆိုတဲ့ စကားလုံးကတော့ ဟီဘရူးသမ္မာကျမ်းစာထဲက နောဧ ရဲ့မြေး ၊ Shem ရဲ့ သားဖြစ်သူ Aram ကနေ ဆင်းသက်လာခဲ့တာလို့ ဆိုကြပါတယ်။
◾️လက်ရှိ အာမေးနီးယားနိုင်ငံ နေရာမှာ ဘီစီ ၉ရာစုကာလကတော့ ဗန်းလူမျိုးတွေ နေထိုင်ခဲ့ကြပြီး ဗန်းဘုရင့်နိုင်ငံဟု ခေါ်တွင်ခဲ့ကြပါတယ်။ ယနေ့ အာမေးနီးယားမြို့တော်နေရာကိုတော့ ဘီစီ ၈ ရာစုခန့်မှာ ၆ဆက်မြောက် ဗန်းဘုရင်(အူရာတူ) Argishti I က Erebuni ခံတပ်အဖြစ် စတင်တည်ထောင်ခဲ့ပါတယ်။ ၆ ရာစုနောက်ပိုင်းမှာတော့ ဒီနယ်မြေဟာ Achaemenid အင်ပါယာရဲ့ နယ်မြေတခုဖြစ်လာခဲ့ပါတယ်။ အဆီးရီးယန်းတို့ရဲ့ ဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်မှုကြောင့် ဘီစီခုနစ်ရာစုနှစ် နောက်ပိုင်း တွင် ဗန်းနိုင်ငံ ပျက်သုဉ်းသောအခါ အာမေးနီးယားလူမျိုးတွေဟာ ဒီဒေသကို ဝင်ရောက်နေထိုင်ခဲ့ကြပါတယ်။ အာမေးနီးယန်းတွေဟာ အင်ဒိုဥရောပလူမျိုးကြီးများမှ ဆင်းသက်လာပြီး အင်ဒို-ဥရောပ ဘာသာ စကားကို ပြောဆိုကြကာ အက္ခရာ ၃၈ လုံးပါဝင်သော ကိုယ်ပိုင်စာပေရှိသူများဖြစ်ပါတယ်။
◾️အာမေးနီးယန်းတို့ဟာ မြင့်မားသောယဉ်ကျေးမှုအဆင့်အတန်း ရှိခဲ့ကြကြောင်း ကို ထိုစဉ်က ခံတပ်မြို့ရိုးရှိသော မြို့ပြများ၌ နေထိုင်ပုံ၊ လယ်ယာများကို ရေသွင်းစိုက်ပျိုးပုံ၊ ကောင်းစွာပြုပြင်ထားသော လယ်ယာနှင့် စပျစ်ခင်းများကို လုပ်ကိုင်ခဲ့ပုံ အထောက်အထား များအရ သိနိုင်ပါတယ်။ ၁၈၉ ဘီစီမှာတော့ အာမေးနီးယားဘုရင့်နိုင်ငံကို ထူထောင်ခဲ့ပြီး Artaxias I ဘုရင်က အုပ်ချုပ်ခဲ့ပါတယ်။ ဘီစီ ၉၅ ကနေ ၆၆ အထိ ကာလကတော့ အာမေးနီးယားဘုရင့်နိုင်ငံရဲ့ အထွန်းတောက်ဆုံးအချိန်ဖြစ်ခဲ့ပြီး အဲဒီဒေသတဝိုက်မှာ အင်အားအကြီးဆုံးနိုင်ငံဖြစ်ခဲ့ပါတယ်။
◾️နောက်ပိုင်းမှာတော့ ရောမအင်ပါယာလက်အောက်ကို ကျရောက်ခဲ့သလို ပါရှန်အင်ပါယာရဲ့နယ်မြေတခုလည်း ဖြစ်သွားခဲ့ပါတယ်။ အာမေးနီးယားရဲ့ သမိုင်းတလျှောက်မှာ မီးဒီးစ် ၊ အာခီးမီးနစ် ၊ ဂရိ ၊ ပါရှန် ၊ ရောမ ၊ ဘိုင်ဇန်တိုင်း ၊ အာရပ် ၊ မွန်ဂို ၊ အော်တိုမန် ၊ အီရန် ၊ အာရှ အစရှိတဲ့ လူမျိုးစုများ အင်ပါယာများရဲ့ အကြိမ်ကြိမ်ကျူးကျော်ခြင်းကို ခံခဲ့ရပါတယ်။ အေဒီ ၄၀ ဝန်းကျင်ခန့်မှာတော့ အာမေးနီးယားကို ခရစ်ယာန်ဘာသာစတင်ရောက်ရှိခဲ့ပြီး အေဒီ ၃၀၁ ကစလို့ ခရစ်ယာန်ဘာသာကို နိုင်ငံတော်ဘာသာအဖြစ် စတင်ပြဌာန်းခဲ့ပါတယ်။
◾️အေဒီ ၄၅၀ နောက်ပိုင်းမှာ ဘိုင်ဇန်တိုင်း နဲ့ အာရပ်တို့လက်အောက်ကို ရောက်ရှိခဲ့ပေမယ့် ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသအဖြစ်နဲ့ အာမေးနီးယားမင်းသား က အုပ်ချုပ်ခဲ့ပါတယ်။ အေဒီ ၉ ရာစုအထိ အာရပ်တို့ရဲ့လက်အောက်မှာ ရှိခဲ့ပေမယ့် အဲဒီနောက်ပိုင်းကနေ အေဒီ ၁၀၄၅ ခုနှစ်အထိ လယ်ခေတ် အာမေးနီးယားဘုရင့်နိုင်ငံကို Bagratuni မင်းဆက်က အုပ်ချုပ်ခဲ့ပါတယ်။ ဒါပေမယ့် ဒီမင်းဆက်လက်ထက်မှာ အာမေးနီးယားဟာ Vaspurakan ဘုရင့်နိုင်ငံ ၊ Syunik ဘုရင့်နိုင်ငံ ၊ Artsakh ဘုရင့်နိုင်ငံ စသည်ဖြင့် နိုင်ငံငယ်ပေါင်းမျာစွာ ကွဲထွက်သွားခဲ့ပါတယ်။
◾️၁၃ ရာစုမှာတော့ မွန်ဂိုတို့ရဲ့ ကျူးကျော်သိမ်းပိုက်ခြင်းကို ခံခဲ့ရပြီး ၁၆ ရာစုမှာတော့ အာမေးနီယားရဲ့နယ်မြေတဝက်ဟာ အော်တိုမန်လက်ထဲရောက်ရှိပြီး ကျန်တဝက်ကတော့ အီရန်တို့လက်ထဲရောက်ရှိခဲ့ရပါတယ်။ အီရန်တို့လက်ထဲကနေ ရုရှားထံရောက်ရှိခဲ့ပြီး အာမေးနီးယား အရှေ့ပိုင်းနယ်မြေဟာ ရုရှားအာမေးနီးယားလို့ အမည်တွင်ခဲ့ပါတယ်။ အော်တိုမန်တွေလက်ထဲကနယ်မြေကိုတော့ အနောက်ပိုင်း အာမေးနီးယားလို့ ခေါ်ပါတယ်။
◾️၁၈၉၀ ဝန်းကျင်မှာတော့ နည်းမျိုးစုံနဲ့ နှိပ်စက်အနိုင်ကျင့်ခံနေရတဲ့ အာမေးနီးယန်းတွေဟာ Armenian Revolutionary Federation အဖွဲ့အစည်းကို ထူထောင်လိုက်ပြီး တူရကီတို့ကို ပြန်လည် တော်လှန်တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြပါတယ်။ အော်တိုမန်တို့ရဲ့ ရက်ရက်စက်စက်ပြန်လည်နှိမ်နှင်းမှုကြောင့် ၁၈၉၄ နဲ့ ၉၆ ကာလအတွင်းမှာ အာမေးနီးယန်းလူမျိုး ၈သောင်းကနေ ၃သိန်းအထိ သေဆုံးခဲ့ရတယ်လို့ သိရပါတယ်။ ၁၉၀၉ ခုနှစ်ဧပြီလမှာလည်း Adana massacre ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး အာမေးနီးယန်းလူမျိုး ၂သောင်း နဲ့ ၃သောင်းကြား ထပ်မံသေဆုံးခဲ့ရပြန်ပါတယ်။
◾️၁၉၁၅-၁၉၂၃ ကာလအတွင်းမှာ အတွင်းမှာ အာမေးနီးယန်းလူမျိုး ၁သန်း နဲ့ ၁သန်းခွဲကြားအထိထပ်မံသုတ်သင်ခံခဲ့ရပြီး အာမေးနီးယားသမိုင်းမှတ်တမ်းတွေကတော့ ယင်းဖြစ်ရပ်တွေဟာ တူရကီအစိုးရရဲ့ကြိုးကိုင်ဖန်တီးမှုဖြစ်တယ်လို့ ဆိုပါတယ်။ တူရကီကတော့ ယင်းကာလက ယင်းအရေတွက်လောက် သုတ်သင်ခံရတယ်ဆိုတာကို ငြင်းဆန်ထားသလို လူမျိုးတုံးသတ်ဖြတ်မှု genocide ဆိုတဲ့ စကားလုံးကိုလည်း ငြင်းပယ်ထားပါတယ်။ တူရကီတွေဟာ ယင်းဖြစ်စဉ်များကို ညွှန်းဆိုသုံးစွဲမှုတွေမှာ အစုအပြုံလိုက်သတ်ဖြတ်ခြင်း massacre၊ masskilling လို့သာ ညွှန်းဆိုသုံးစွဲကြပါတယ်။ အာမေးနီးယန်းတွေဟာ ယင်းဖြစ်ရပ်ဆိုးကြီး စတင်ခဲ့တဲ့ ဧပြီလ ၂၄ ရက်နေ့ကို အာမေးနီးယားနိုင်ငံရဲ့ အာဇာနည်နေ့တဖြစ်လည်း ဝမ်းနည်းဖွယ်အထိမ်းအမှတ်နေ့အဖြစ် သတ်မှတ်ထားပါတယ်။
◾️၁၉၁၆ ခုနှစ်မှာတော့ တူရကီပိုင် အာမေးနီးယားဒေသကို ရုရှားတို့က သိမ်းပိုက်ခဲ့ပေမယ့် နောက်တနှစ်မှာ ရုရှားတော်လှန်ရေးကြီးပေါ်ပေါက်လာတဲ့အတွက် တူရကီလက်ထဲပြန်ရောက်သွားခဲ့ပါတယ်။ ၁၉၁၈ ခုနှစ်မေလမှာတော့ Aram Manukian ရဲ့ ဦးဆောင်မှုနဲ့အတူ ပထမဆုံး အာမေးနီးယား သမ္မတနိုင်ငံကို ထူထောင်ခဲ့ကြပါတယ်။ ၁၉၂၂ ခုနှစ်မှာတော့ တပ်နီတော်ဟာ အာမေးနီးယားကို သိမ်းပိုက်လိုက်ပြီး ရုရှား ၊ အဇာဘိုင်ဂျန် ၊ ဂျော်ဂျီယာတို့နဲ့အတူ TSFSR ကို ထူထောင်ခဲ့ပါတယ်။ ၁၉၃၆ ခုနှစ်ကနေ ၁၉၉၁ ခုနှစ်အထိတော့ အာမေးနီးယားဟာ ဆိုဗီယက်ပြည်ထောင်စုထဲမှာ ပါဝင်တဲ့ နိုင်ငံတနိုင်ငံဖြစ်ခဲ့ပါတယ်။
◾️တူရကီတွေရဲ့ဖိနှိပ်မှုကြောင့် အာမေးနီးယားနိုင်ငံသားအများအပြားဟာ အခြားနိုင်ငံတွေကို ထွက်ပြေးသွားခဲ့ရပြီး ဆိုဗီယက်ပြည်ထောင်စုဝင်နိုင်ငံအဖြစ် ကြေငြာစဉ်က အာမေးနီးယားနိုင်ငံရဲ့ လူဦးရေဟာ ၇၂၀၀၀၀ ခန့်သာ ရှိပါတော့တယ်။ ဆိုဗီယက်ထဲပါဝင်ပြီးမှ အခြားနိုင်ငံအသီးသီးကို ရောက်ရှိနေတဲ့ အာမေးနီးယန်းတွေဟာ မိမိနိုင်ငံကို ပြန်လည်နေထိုင်ခဲ့ကြတဲ့အတွက် လူဦးရေ ၂ဆကျော် ပြန်တိုးလာခဲ့ခြင်းဖြစ်ပါတယ်။ (လက်ရှိအချိန်ထိလည်း အာမေးနီးယားမှာ အာမေးနီးယန်း ၃သန်းနီးပါးပဲ ရှိပေမယ့် အခြားနိုင်ငံတွေမှာ နေထိုင်နေကြတဲ့ အာမေးနီးယန်းတွေကတော့ ၄သန်းကနေ ၇သန်းကြား ရှိနေဆဲဖြစ်ပါတယ်)။ ၁၉၉၁ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ ၂၁ ရက်နေ့မှာတော့ ဆိုဗီယက်အောက်ကနေ ခွဲထွက်ခဲ့ပြီး လွတ်လပ်တဲ့နိုင်ငံ တနိုင်ငံဖြစ်လာကာ Levon Ter-Petrosyan က ပထမဆုံး သမ္မတအဖြစ် အုပ်ချုပ်ခဲ့ပါတယ်။
◾️ကော့ကေးဆပ် နယ်မြေမှာ ရှိတောကြောင့် နိုင်ငံနယ်မြေအများစုဟာ တောင်ထူထပ်ကာ မြေပြန့်ကတော့ ပင်လယ်နက် နဲ့ ကတ်စဘီယံပင်လယ်ကြား ဒေသဖြစ်ပါတယ်။ တူရကီနဲ့အစပ်မှာတော့ အာမေးနီးယားကုန်းမြင့်ရှိပြီး အမြင့်ဆုံးတောင်ကတော့ အာရာဂတ်တောင်ဖြစ်ကာ အမြင့်ပေ ၁၃၄၂၀ေပ မြင့်ပါတယ်။ အရှေ့တောင်ပိုင်းမှာတော့ ဗိုရိုတန်မြစ်ရှိပြီး အနောက်တောင်ပိုင်းမှာတော့ အားရတ်မြစ်ရှိကာ ဒီမြစ်ဟာ တူရကီ နဲ့ အာမေးနီးယား နိုင်ငံရဲ့ နယ်စပ်လည်းဖြစ်ပါတယ်။ နိုင်ငံရဲ့အလယ်ပိုင်း Gegharkunik ပြည်နယ်ထဲ ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင်ထက် အမြင့်ပေ ၆၂၀၀ ခန့်မှာတော့ ဆီဗန်းရေအိုင်ကြီး ရှိနေပါတယ်။ ကမ္ဘာပေါ်မှာ အကြီးဆုံးရေအိုင်တခုဖြစ်ပြီး အလျား ၄၆မိုင် အနံ မိုင် ၂၀ ရှိတဲ့ ရေအိုင်ကြီးဖြစ်ပါတယ်။
◾️ရာသီဥတုအနေနဲ့ နိုင်ငံတစ်လုံးကို ခြုံ၍ ပြောရလျှင် နွေရာသီတွင် အလွန်ပူပြင်းပြီး ဆောင်းရာသီမှာတော့ အလွန်အေးတတ်ပါတယ်။ နွေနှင့်ဆောင်း အပူချိန်သည် အလွန်ကွာခြားပြီး နွေရာသီတွင် အပူချိန် ၃၀ဒီဂရီ ဆဲစီးယပ်ကျော်အထိ ရှိတတ်သလို ဆောင်းရာသီတွင် အနုတ် ၅ဒီဂရီ မှ ၁၀ဒီဂရီ ဆဲစီးယပ်အထိ ရှိကာ ဆီးနှင်းများကျတတ်လေ့ရှိပါတယ်။ မြစ်ဝှမ်းမြေနိမ့်ပိုင်းတို့၌ နှစ်စဉ်မိုးရေချိန် ရှစ်လက်မမှ ၁၂ လက်မခန့်သာ ရွာသွန်း၍ ကုန်းမြင့်ပိုင်းတို့၌မူ ၁၂ လက်မမှ ၂၄ လက်မအထိ ရွာသွန်းလေ့ရှိပါတယ်။
◾️နယ်မြေ ဧရိယာထက်ဝက်ကျော်ခန့်ဟာ စားကျက်မြေများဖြစ်ကြပြီး ၁၃% ခန့်ကတော့ သစ်တောနယ်မြေဖြစ်ပါတယ်။ မိုးနည်းပါးတာကြောင့် စိုက်ပျိုးရေးကို ရေသွင်းစနစ်ဖြင့်လုပ်ကိုင်ကြရပါတယ်။ ရေအားလျှပ်စစ်ထုတ်လုပ်နိုင်တဲ့ နေရာပေါများတာကြောင့် လျှပ်စစ်ကို ဖောဖောသီသီရကြပါတယ်။ နိုင်ငံရဲ့ စိုက်ပျိုးရေးထွက်ကုန်တွေကတော့ ဂျုံ၊ ရိုင်း၊ စပါးနှင့် အခြားကောက် စပါး အမျိုးမျိုးတို့အပြင် သကြား၊ မုန်လာ၊ ဆေးရွက်၊ အာလူး ၊ စပျစ် စသည်တို့ ဖြစ်ပြီး မွေးမြူရေးလုပ်ငန်းတွေကိုလည်း လုပ်ကိုင်ကြပါတယ်။ အခြားလုပ်ငန်းများကတော့ ချည်မျှင် နှင့် အထည် ၊ သတ္တုတူးဖော်ရေး ၊ သတ္တုဖြတ်စက်များ ၊ လျှပ်စစ်မော်တာ ၊ အဝတ်အစား ၊ ပိုး ၊ ဓာတု ၊ ထရပ်ကား ၊ တူရိယာပစ္စည်းများ ၊ ကျောက်မျက်ရတနာ ၊ ဆော့ဖ်ဝဲ နဲ့ အစားအစာ ထုတ်လုပ်ရေး လုပ်ငန်းတွေဖြစ်ပါတယ်။ နိုင်ငံတကာ ငွေကြေးအဖွဲ့အစည်းရဲ့ စာရင်းအရ အာမေးနီးယားနိုင်ငံသားတဦးချင်းစီရဲ့ နှစ်စဉ် ပျမ်းမျှဝင်ငွေဟာ အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၁၁၈၄၅ ဖြစ်ပါတယ်။ ငွေကြေးစနစ်အနေနဲ့ Dram ကိုသုံးစွဲပြီး အမေရိကန် ၁ဒေါ်လာဟာ 488.58 AMD နဲ့ တန်ဖိုးညီမျှပါတယ်။
◾️ချမ်းသာတဲ့ နိုင်ငံတနိုင်ငံ မဟုတ်ပေမယ့် ပညာရေးကို အထူးအားပေးတဲ့နိုင်ငံဖြစ်ပါတယ်။ အလယ်ခေတ်ကာလကတည်းက တည်ထောင်ခဲ့တဲ့ Gladzor တက္ကသိုလ် နဲ့ Tatev တက္ကသိုလ်ဟာ အာမေးနီးယားတို့ရဲ့ ပညာရေးစနစ်မှာ အရေးပါတဲ့ အခန်းကဏ္ဍကနေ ပါဝင်ခဲ့ပါတယ်။ ၁၉၆၀ ခုနှစ်ဝန်းကျင်ကတည်းက အရွယ်ရောက်ပြီး စာတတ်မြောက်သူရခိုင်နှုန်းဟာ ၁၀၀% နီးပါးအထိရှိပြီး ဒါဟာ အခြားနိုင်ငံကြီးတွေထက်တောင် သာလွန်နေပါတယ်။ ၁၉၀၀ ဝန်းကျင်ကတည်းက အခြေခံပညာ နဲ့ အထက်တန်းကျောင်းပေါင်း ၁၃၀၇ ခု အထိရှိခဲ့ပြီး တက်ရောက်သူ ကျောင်းသား/သူ အရေအတွက် ၆သိန်းကျော်အထိ ရှိခဲ့တယ်လို့ သိရပါတယ်။
◾️အခမဲ့ပညာရေးစနစ်ကို ကျင့်သုံးပြီး မူလတန်း ၄နှစ် ၊ အလယ်တန်း ၅ နှစ် နဲ့ အထက်တန်း ၃နှစ်ကို တက်ရောက်ရတဲ့အတွက် အာမေးနီးယားမှာ အထက်တန်းပြီးဆုံးဖို့ စုစုပေါင်း ပညာသင်နှစ် ၁၂နှစ် ကြာမြင့်မှာဖြစ်ပါတယ်။ တက္ကသိုလ်ချည်းပဲ ၂၇ ခုရှိနေပြီး ကျောင်းသားပေါင်း ၂သောင်းကျော် တက်ရောက်နေတဲ့ ယေရေဗန်တက္ကသိုလ်ကတော့ အကြီးဆုံးဖြစ်ပါတယ်။ ဒါအပြင် ဆေးစိုက်ပျိုးရေးနှင့် ဗိသုကာအတတ်သင် ကောလိပ်များလည်း သီးသန့်ရှိသေးသလို သိပ္ပံနှင့် သုတေသနဗိမာန်များလည်း အများအပြား ဖွဲ့စည်းဖွင့်လှစ်ထားပါသေးတယ်။ ၂၀၁၇ ခုနှစ်စာရင်းအရ အာမေးနီးယားနိုင်ငံရဲ့ အရွယ်ရောက်ပြီးသူ စာတတ်မြောက်မှုနှုန်းဟာ ၉၉.၇% ရှိပါတယ်။
◾️အာမေးနီးယားစစ်တပ်ကတော့ အမြဲတမ်းစစ်သည်အင်အား ၄သောင်းခွဲ၊ အရံအင်အား ၂သိန်းခန့်ကို ပိုင်ဆိုင်ထားပါတယ်။ လေကြောင်းအင်အားအနေနဲ့ လေယာဉ်စုစုပေါင်း ၆၄ စီးကို ပိုင်ဆိုင်ထားပါတယ်။ ကျည်းတပ်အနေနဲ့တော့ တင့်ကားပေါင်း ၁၁၀ ၊ သံချပ်ကာ နဲ့ အခြားယာဉ်ပေါင်း ၁ထောင်ခန့်ကို ပိုင်ဆိုင်ထားပါတယ်။ ကုန်းတွင်းပိတ်နိုင်ငံဖြစ်တဲ့ အာမေးနီးယားမှာ ရေတပ်မရှိပါဘူး။ ၂၀၂၀ ခုနှစ် ကာကွယ်ရေးဘတ်ဂျက်အဖြစ် အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၆၃၄သန်းကို အသုံးပြုထားတဲ့ အာမေးနီးယား စစ်တပ်ဟာ ကမ္ဘာပေါ်မှာတော့ အဆင့် ၁၁၁ ပဲ ရှိပါတယ်။
◾️အာမေးနီးယားမှာ ယူနက်စကို အသိအမှတ်ပြု ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ်နေရာ ၃ ခု ရှိနေပါတယ်။ ဒါတွေကတော့ ၁၀ ရာစုမှာ တည်ဆောက်ခဲ့ကြတဲ့ ရှေးဟောင်းဘုန်းကြီးကျောင်းတွေဖြစ်ကြတဲ့ Haghpat နဲ့ Sanahin ၊ ၄ရာစုမှာတည်ဆောက်ခဲ့တဲ့ Etchmiadzin ကာသီဒြယ် နဲ့ ၇ ရာစု Zvartnots ကာသီဒြယ် ၊ အလယ်ခေတ်ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်း Geghard နဲ့ Azat အထက်တောင်ကြားဒေသ တို့ပဲဖြစ်ပါတယ်။အာမေးနီးယားနိုင်ငံရဲ့ အခြားထင်ရှားတဲ့နေရာတွေကတော့ Dilijan အမျိုးသားဥယျာဉ် ၊ Goris မြို့ ၊ Debed ကန်ညွန် ၊ ဝိုင်မြို့တော် Areni ၊ Khor Virap နဲ့ Noravank ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်း ၊ Garni ကျေးရွာ ၊ ဆီဗန်းရေအိုင် တို့ပဲ ဖြစ်ပါတယ်။
◾️အာမေးနီးယန်းနိုင်ငံရဲ့ အထိမ်းအမှတ်တိရစ္ဆာန်က လင်းယုန်ဖြစ်ပါတယ်။ အာမေးနီးယား အလံမှာတော့ အနီ ၊ အပြာ နဲ့ လိမ္မော် ရောင် ကန့်လန့်ဖြတ် အစင်း ၃ခုနဲ့ ပေါင်းစပ်ထားပါတယ်။ အနီရောင်ကတော့ နည်းမျိုးစုံညှင်းပန်းမှု အခက်အခဲတွေကြားကနေ လွတ်မြောက်အောင် ရှင်သန်နိုင်ခဲ့ခြင်း ၊ ခရစ်ယာန်ဘာသာကို ထိမ်းသိမ်းစောင့်ရှောက်နိုင်ခဲ့ခြင်း ၊ သုတ်သင်ခံခဲ့ရတဲ့ အာမေးနီးယန်း ၁သန်းခွဲတို့ရဲ့ သွေးများ ကို ကိုယ်စားပြုပါတယ်။ အပြာရောင်ကတော့ အာမေးနီးယားရဲ့ ကြည်လင်တဲ့ ကောင်းကင်ပြင်ကို ကိုယ်စားပြုပြီး လိမ္မော်ရောင်ကတော့ ဖန်တီးမှုရှိပြီး အလုပ်ကြိုးစားတဲ့ အာမေးနီးယားလူမျိုးတွေကို ကိုယ်စားပြုပါတယ်။
◾️အာမေးနီးယား – အဇာဘိုင်ဂျန် စစ်ပွဲ
လတ်တလောတိုက်ခိုက်နေကြတဲ့ အာမေးနီးယား နဲ့ အဇာဘိုင်ဂျန် တို့အကြားတိုက်ပွဲကိုတော့ နာဂိုမို-ကရာဘက် ဒေသမှာဖြစ်ပွားတာကြောင့် နာဂိုမို-ကရာဘက် စစ်ပွဲလို့ ခေါ်ကြပါတယ်။ အာမေးနီးယန်းတွေကတော့ Artsakh လွတ်မြောက်ရေးစစ်ပွဲလို့ ခေါ်ပါတယ်။ ဆိုဗီယက်ပြည်ထောင်စုကာလတုန်းက ဒီနယ်မြေဟာ အဇာဘိုင်ဂျန် ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ အဖြစ် ဆိုဗီယက်ပြည်ထောင်စုထဲမှာ ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသတစ်အခု အနေနဲ့ ပါဝင်ခဲ့ပါတယ်။ ဒီဒေသကို နိုင်ငံတကာက အဇာဘိုင်ဂျန်ရဲ့ ပိုင်နက်နယ်မြေအဖြစ် အသိအမှတ်ပြုထားပေမယ့် နေထိုင်သူ အများစုက အာမေးနီးယန်းတွေဖြစ်ပြီး ဒီနယ်မြေကိုအဓိက ထိန်းချုပ်ထားသူတွေကလည်း အာမေးနီးယားလက်နက်ကိုင် အင်အားစုပဲဖြစ်ပါတယ်။
◾️ခွဲထွက်ရေးတိုက်ပွဲအနေနဲ့ ၁၉၈၈ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလမှာ စတင်ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး ၁၉၉၄ ခုနှစ် မေလမှာမှ ပြီးဆုံးခဲ့တဲ့အတွက် အချိန် ၆နှစ်ကျော် ကြာမြင့်ခဲ့ပါတယ်။ လူမျိုးစုတွေအတွက် အာမေးနီးယားက ပါဝင်တိုက်ခိုက်ခဲ့သလို တူရကီကလည်း အဇာဘိုင်ဂျန်ကို ထောက်ပံ့ခဲ့ပါတယ်။ အဲဒီအချိန်တုန်းက စစ်ပွဲမှာ အာမေးနီးယားတို့ဘက်က လူပေါင်း ၆ထောင်ခန့်သေဆုံးပြီး ၂သောင်းကျော် ဒါဏ်ရာရခဲ့ပါတယ်။ အဇာဘိုင်ဂျန်ဘက်ကတော့ ၁၁၅၀၀ ခန့် ကျဆုံးတယ်လို့ ဆိုပေမယ့် ရုရှားနဲ့ အနောက်တိုင်းက ခန့်မှန်းတွက်ချက်မှုတွေကတော့ ၂၅၀၀၀ ကနေ ၃၀၀၀၀ အကြား ကျဆုံးပြီး ၅၀၀၀၀ ထက်မနည်း ဒါဏ်ရာရခဲ့တယ်လို့ ဆိုပါတယ်။ ဒီစစ်ပွဲကြောင့် လူပေါင်း ၁သန်းကျော်ဟာလည်း အိုးအိမ်စွန့်ခွာထွက်ပြေးခဲ့ရပါတယ်။
◾️၁၉၉၄ ခုနှစ် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး သဘောတူပြီးခဲ့ပေမယ့် မပြေလည်သေးပဲ စစ်မက်အရေးအခင်းတွေရှိခဲ့ရာကနေ ၂၀၂၀ ခုနှစ်မှာတော့ နောက်တကြိမ် အပြင်းအထန် ထပ်ဖြစ်ခဲ့တာဖြစ်ပါတယ်။ အောက်တိုဘာလ ၃ ရက်နေ့အထိ ဒီထပ်ဖြစ်တဲ့ တိုက်ပွဲတွေကြောင့် လူပေါင်း ၂၃၀ ထက်မနည်း သေဆုံးခဲ့ရပြီလို့ သိရပါတယ်။ ဆယ်စုနှစ်တွေ အတွင်း အပြင်းထန်ဆုံး တိုက်ပွဲတွေ ဖြစ်ပွားနေတာကို အင်အားကြီးနိုင်ငံတွေက ရပ်တန့်ဖို့ တောင်းဆိုခဲ့ပေမယ့် ၂နိုင်ငံလုံးက လက်မခံတာကြောင့် တိုက်ပွဲတွေ ဆက်လက်ပြင်းထန်လျက်ရှိနေတုန်းပါပဲ။ ကရာဘက်ကျေးရွာများစွာကို သိမ်းပိုက်ထားနိုင်ပြီဖြစ်ကြောင်း အဇာဘိုင်ဂျန်က ထုတ်ပြန်ထားပြီး အာမေးနီးယားကလည်းက အားမေးနီးယားတိုင်းရင်းသားများကို ကာကွယ်ရန် နည်းလမ်းမျိုးစုံ အသုံးပြုမည်ဖြစ်ကြောင်း ထုတ်ပြန်ထားပါတယ်။ တူရကီအစိုးရကတော့ အဇာဘိုင်ဂျန်ကို ပေါ်ပေါ်ထင်ထင်ထောက်ခံထားသလို စစ်ရေးအကူအညီလည်း ပေးလျက်ရှိပါတယ်။
.png)
.png)
